Zaczęło się od jednego tańca zobaczonego w telewizji. Dziś Małgorzata Matuszewska – tancerka i choreografka, a jako Margarita solistka koncertowej gry na kastanietach – występuje w Hiszpanii z madryckim chórem kastanietów i promuje tam polską muzykę. 21 listopada kastaniety po raz pierwszy zabrzmią w Sali Redutowej w Bielsku-Białej.
Dla większości z nas kastaniety to pamiątka przywieziona z wakacji. Czym są naprawdę?
Przede wszystkim instrumentem – i to zwykle drogim albo bardzo drogim, zależnie od półki. To, co kupujemy na straganie, instrumentem nie jest. Kastaniety koncertowe, andaluzyjskie, występują w parze: jedna na lewą rękę, druga na prawą. Prawą rozpoznaje się po niewielkim nacięciu. Zakłada się je na kciuk, inaczej niż w formach ludowych, gdzie nosi się je na środkowym palcu. Jeśli kastaniety nie mają tego znaku, to po prostu pamiątka.
Lewa i prawa brzmią inaczej?
Tak. Lewa jest niższa – Hiszpanie nazywają ją el macho, czyli mężczyzna. Prawa, wyższa, to la hembra, kobieta. Mają też różne zadania: lewa trzyma rytm i pracuje cały czas równo, a prawa dogrywa. To oczywiście uproszczenie, bo uderzeń jest wiele rodzajów, kastaniety zderzają się na różne sposoby – to cała szkoła. Gra się palcami, a dokładniej opuszkami. Ręka wchodzi do gry tylko wtedy, gdy chcemy coś ozdobić albo zaakcentować.
Podobno nie ma dwóch identycznie brzmiących par.
To prawda, jeśli mówimy o instrumentach rzemieślniczych. Tanie, hurtowe kastaniety wychodzą z maszyny i mogą brzmieć tak samo. Te z wyższej półki wykonuje się ręcznie, więc nawet ten sam model – jak mój Capriccio, stworzony dla concertistas de castañuelas, czyli solistów – za każdym razem brzmi trochę inaczej. Tradycyjnie robiono je z drewna, ale dziś dobrych drewnianych jest bardzo mało. Najlepsze gatunki są objęte zakazami albo po prostu się skończyły.
A nazwa? Ma coś wspólnego z kasztanami?
Wątków jest kilka. W Andaluzji mówi się, że kształt wywodzi się od muszli – w dawnej Iberii grano na prymitywnych idiofonach, między innymi z dużych, związanych muszli. Nazwa kojarzy się też z kształtem kasztana, a drewno kasztanowca było w pewnym okresie popularnym materiałem.
Kastaniety kojarzą się nam przede wszystkim z flamenco.
A paradoksalnie we flamenco jest ich najmniej. Na początku to właśnie brak kastanietów odróżniał flamenco od innych technik tańca hiszpańskiego. Przez wieki kastaniety towarzyszyły tańcowi, śpiewowi i muzyce – były w tle. Instrumentem stricte koncertowym, z głosem wiodącym, stały się dopiero kilkadziesiąt lat temu. Choć awangardowe pomysły pojawiały się wcześniej: w okresie międzywojennym jeden z artystów koncertował w Paryżu z kastanietami do warkotu silnika.
Skąd w Pani ta hiszpańska dusza? Ma Pani hiszpańskie korzenie?
Nic o tym nie wiem, ale nie znam całej historii rodziny, więc niech to zostanie tajemnicą. Zawsze kochałam teatr, scenę, literaturę – tańcem specjalnie się nie interesowałam. Aż pewnego dnia zobaczyłam w telewizji koncert Baletu Narodowego Hiszpanii. Słynna Merche Esmeralda tańczyła soleá w długiej, czerwonej sukni z trenem. Popatrzyłam i powiedziałam: ja chcę to robić.
Łatwo nie było?
To był 1990 rok. Flamenco w Polsce praktycznie nie istniało, poza małą grupą we Wrocławiu. Byłam wtedy w Teatrze Pantomimy i wszystkich pytałam, czy ktoś umie coś z flamenco. Nikt nie umiał. Szukałam dwa lata, a pierwsze lekcje zdobyłam – żeby było śmieszniej – w Sztokholmie. Do Hiszpanii pierwszy raz pojechałam w 1996 roku. Oczywiście do Sewilli.
Kiedy Małgorzata stała się Margaritą?
Długo nie chciałam pseudonimu i jako tancerka oraz choreografka nadal jestem Małgorzatą Matuszewską. Kiedy zostałam solistką gry na kastanietach, chciałam oddzielić te dwie działalności. A w Hiszpanii, gdzie dziś często bywam, wszyscy i tak mówili do mnie Margarita.
Jak Hiszpanie przyjęli Polkę z kastanietami?
Sama byłam ciekawa. Pierwszym sprawdzianem był Międzynarodowy Konkurs Gry na Kastanietach, który organizuje wspaniała solistka Teresa Laiz Monsalve. Najpierw pojechałam do Madrytu tylko popatrzeć, jaki jest poziom, i pomyślałam: mogę spróbować. Rok później wystartowałam – nie po to, żeby wygrać, ale żeby pokazać swój sposób interpretacji. Zamiast technicznych fajerwerków wybrałam bardzo emocjonalny walc z „Maskarady” Chaczaturiana. Wzorem była dla mnie Edith Piaf: bez ruchu, w miejscu, cała ekspresja w kastanietach. Zostałam półfinalistką. Potem, paso a paso, uczyłam się u pani Teresy i zostałam członkinią madryckiego chóru kastanietów.
Chóru kastanietów?
Tak, gramy razem, ale w koncertach są też partie solowe. W swoich staram się grać utwory polskie, żeby podkreślić odrębność i promować naszą kulturę. Jestem też przedstawicielką Polski w międzynarodowym stowarzyszeniu Castamusic. Poza krajami hiszpańskojęzycznymi, Stanami i Francją jest tam jedna osoba z Niemiec i ja. Rok temu założyłam własny chór kastanietów i zabrałam uczennice na zjazd kastanecistów. Zagrałyśmy Gershwina i zostałyśmy bardzo ciepło przyjęte. Dla dziewczyn to było ogromne przeżycie.
Dużo czasu spędza Pani w Hiszpanii. Serce bije bardziej dla pierogów czy dla tapas?
Byłam dzieckiem, któremu prawie nic nie smakowało poza zupami, pierogami i naleśnikami. Z czasem okazało się, że najbardziej odpowiada mi kuchnia śródziemnomorska – hiszpańska bywa dla mnie za ciężka. Ale niedawno w Alcalá de Henares jadłam kozie sery, jakich w życiu nie próbowałam.
Na scenie zachwycają też Pani suknie. Skąd pochodzą?
Kiedyś kupienie sukni w Hiszpanii było niemożliwe, więc szyłyśmy same według wykrojów. Jako kastanecistka musiałam zmienić szafę i większość strojów tanecznych sprzedać – solista to nie tancerz. Trzeba też odróżnić flamenco od flamenca. To drugie to moda oparta na stylistyce andaluzyjskiej, prawdziwe hiszpańskie haute couture, z projektantami, magazynami i pokazami. Zawsze mi się podobała, bo jest trochę szalona. Nawiązałam współpracę z dwoma projektantami. Suknia, która stała się znakiem nadchodzącego koncertu, to projekt José Perei – zobaczą ją Państwo na scenie.
Czego możemy się spodziewać 21 listopada?
Dialogu kastanietów z fortepianem. Gram z młodym, świetnym pianistą Janem Oleszem, który nie jest moim akompaniatorem, tylko partnerem. Na kastanietach nie gra się wyłącznie muzyki hiszpańskiej, ale muzykę z całego świata. Liczy się to, czy interpretacja jest prawdziwa i spójna. Będą różne utwory i różne nastroje. Myślę, że takiego koncertu długo nie znajdą Państwo nigdzie w Polsce.
Z Małgorzatą Matuszewską rozmawiali: Edyta Pamuła i Paweł Więzik
